Arama

Ünlü Daralması

Güncelleme: 29 Temmuz 2016 Gösterim: 34.401 Cevap: 5
ThinkerBeLL - avatarı
ThinkerBeLL
VIP VIP Üye
9 Mart 2009       Mesaj #1
ThinkerBeLL - avatarı
VIP VIP Üye

Ünlü Daralması


Türkçede “a – e” geniş ünlüleri ile biten fillere “-yor” eki getirildiğinde, fiilin sonundaki geniş ünlüler daralarak “ı – i – u – ü” dar ünlülerine dönüşür. Bu kurala ünlü daralması denir.
Sponsorlu Bağlantılar

Ünlü daralmasında;


a ünlüsü → ı veya u ünlüsüne,
e ünlüsü → i veya ü ünlüsüne dönüşerek daralır
Ad:  1.JPG
Gösterim: 6988
Boyut:  22.0 KB
Kaynaştırma harfi, “de-“ ve “ye-“ fiillerinde ünlü daralmasına sebep olur, fakat bu sözcükler dışındaki diğre sözcüklerde daralmaya sebep olmaz.
  • de – y – ecek → diyecek
  • ye – y – ecek → yiyecek
Bu örneklerde “y” kaynaştırma ünsüzü, ünlü daralmasına sebep olmuştur.
  • anla – y – acak → anlayacak
Bu örnekte ise “y” kaynaştırma ünsüzü, ünlü daralmasına neden olmamıştır.

Örnek:
  • bekl-e-yor > bekl-i-yor
  • kalm-a-yor > kalm-ı-yor
  • özl-e-yor > özl-ü-yor
  • soll-a-yor > soll-u-yor
Örneklerinde bu daralma görülmektedir.
“-yor” ekinden başka bir ekin ya da sesin darlaştırma özelliği yoktur. Ancak tek heceli olan “de- , ye-” fiilleri, kendinden sonra gelen “y” sesinden dolayı darlaşabilir.
Örnek:
  • de - yor > di - yor
  • de - yerek > di - yerek
  • de - yen > di - yen
Ancak bazen darlaşma olmayabilir.
Örnek:
  • de - y - ince > de - y - ince


BEĞEN Paylaş Paylaş
Bu mesajı 3 üye beğendi.
Son düzenleyen Safi; 29 Temmuz 2016 18:33
Tanrı varsa eğer, ruhumu kutsasın... Ruhum varsa eğer!
ThinkerBeLL - avatarı
ThinkerBeLL
VIP VIP Üye
9 Aralık 2009       Mesaj #2
ThinkerBeLL - avatarı
VIP VIP Üye

Ünlü Daralması (a - ı, e – i)

Ad:  Ünlü Daralması.jpg
Gösterim: 8477
Boyut:  46.3 KB

Türkçede a, e ünlüsü ile biten fiillerin şimdiki zaman çekiminde, söyleyiş ve yazılışta da a ünlüleri ı, u; e ünlüleri i, ü olur:
Sponsorlu Bağlantılar
  • başlıyor, kanı­yor, oynuyor, doymuyor
  • izliyor, diyor, gelmiyor, gözlüyor
Birden çok heceli ve a, e ünlüleri ile biten fiiller, ünlüyle başlayan ek aldıklarında bu fiillerdeki a, e ünlülerinde söyleyişte yaygın bir daralma ve i'ye dönme) eğilimi görülür. Ancak, söyleyişteki ı, i ünlüleri yazıya geçirilmez:
  • başlayan
  • yaşayacak
  • atlayarak
  • saklayalı
  • atmayalım
  • gelmeyen
  • izlemeyecek
  • gitmeyerek
  • gizleyeli
  • besleyelim
Buna karşılık tek heceli olan demek ve yemek fiillerinde, söyleyişteki i ünlüsü yazıya da geçirilir:
  • diyen, diyerek, diyecek, diyelim, diye
  • yiyen, yi­yerek, yiyecek, yiyelim, yiye, yiyince, yiyip
Ancak deyince, deyip sözlerindeki e yazı­lışta korunur.
BEĞEN Paylaş Paylaş
Bu mesajı 2 üye beğendi.
Son düzenleyen Safi; 29 Temmuz 2016 18:36
Tanrı varsa eğer, ruhumu kutsasın... Ruhum varsa eğer!
Mira - avatarı
Mira
VIP VIP Üye
9 Ocak 2012       Mesaj #3
Mira - avatarı
VIP VIP Üye

Ünlü Daralması


"a, e" geniş ünlüleriyle biten sözcükler "-yor" eki ile çekimlendiğinde sözcüğün son hecesinde bulunan geniş ünlüler daralarak "ı, i, u, ü" ünlülerine dönüşür. Bu ses olayına "ünlü daralması" denir.

  • sakla + yor > saklıyor
  • dile + yor > diliyor
  • kutla + yor > kutluyor
Uyarı
"y" kaynaştırma ünsüzünden önce gelen "a, e" geniş ünlülerindeki daralma ya­zıya geçirilmez. Ancak "demek ve yemek" eylemleri bu kuralın dışındadır. Aşağıdaki örnekler doğru yazımlardır.
  • de - y - ecek > diyecek
  • ye - y - ecek > yiyecek
BEĞEN Paylaş Paylaş
Bu mesajı 2 üye beğendi.
Son düzenleyen Safi; 29 Temmuz 2016 18:15
theMira
nicely - avatarı
nicely
VIP VIP Üye
10 Ekim 2013       Mesaj #4
nicely - avatarı
VIP VIP Üye

Ünlü daralması (darlaşma)


Bir kelimede düz-geniş ünlülerden (a, e) sonra –yor eki gelirse, bu ünlüleri darlaştırarak –ı-i-u-ü ‘ye dönüştürür. Geniş olan ünlülerin daraldığı için bu kurala ünlü daralması denir.

Örnek :
Yazma-yor→yazmıyor
Anla-yor→anlıyor
Hopla-yor→hopluyor.
Bekle- yor→bekliyor

Dilimizde birçok yerde, yanlış ünlü daralması da yapıldığı görülür. Kaynaştırma harflerinden y'den önce gelen a, e ünlüleri konuşmada daralabilir. Ama bu daralma yazıda gösterilmemelidir.
Almayan (Doğru) → Almıyan (Yanlış),
Bekleyecek (Doğru) → Bekliyecek (Yanlış)

Özel Durumlar


Bazı kelimelerde –yor eki kullanılmadığı halde, ünlü daralması olabilir. de- ve ye- kelimelerine ünlü ile başlayan ek geldiğinde araya –y- kaynaştırma ünsüzü girer ve bu

Kaynaştırma ünsüzü kelimelerin kökündeki e'leri i'ye dönüştürür.

Diye, diyen, yiyecek, yiyerek...

NOT : Ünsüzle biten kelimelere –yor eki geldiğinde, kelimenin kökü ile ekin arasına ı, i, u, ü yardımcı sesleri gelir. Bu, ünlü daralması ile karıştırılmamalıdır. Buna göre, aşağıdaki kelimelerde ünlü daralması yoktur:
Oturuyor, iniyor, bakıyor...

Türkçede "a, e" ünlüsü ile biten eylemlerin şimdiki zaman çekiminde, söyleyiş ve yazılışta da "a" ünlüleri "ı, u"; "e" ünlüleri "i, ü" olur:
başla-yor > başlıyor
kana-yor > kanıyor
oyna-yor > oynuyor
doyma-yor > doymuyor
izle-yor > izliyor
de-yor > diyor
gelme-yor > gelmiyor
gözle-yor > gözlüyor
Birden çok heceli ve "a, e" ünlüleri ile biten eylemler, ünlüyle başlayan ek aldıklarında bu eylemlerdeki "a, e" ünlülerinde söyleyişte yaygın bir da­ralma (ı ve i'ye dönme) eğilimi görülür. Ancak, söyleyişteki "ı, i" ünlüleri ya­zıya geçirilmez:

başlayan
yaşayacak
atlayarak
saklayalı
atmayalım
gel­meyen
izlemeyecek
gitmeyerek
gizleyeli
besleyelim
Buna karşılık tek heceli olan "de(mek)" ve "ye(mek)" eylemlerinde, söyleyişteki "i" ünlüsü yazıya da geçirilir:

diyen
diyerek
diyecek
diyelim
diye
yiyen
yiyerek
yiyecek
yiyelim
yiye
yiyince
yiyip
Ancak "deyince, deyip" sözlerindeki "e" yazılışta korunur.

Örnek Soru:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, söyleyişte olan bir ünlü daralması yazılışa geçirilerek yanlışlık yapılmıştır?
A) Ayrılıyoruz, deyip yolunu ayırdı.
B) Daha yaşıyacak ne günlerimiz var.
C) Ali, "Yarın gidiyoruz." deyince heyecanlandım.
D) Yemeği o kadar tuzlu yiyince hastalandı.
Cevap: B

Örnek Soru:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, ünlü daralması yoktur?
A) Samet şu an telefonda konuşuyor.
B) Daha dün aldığım gömleğimi bulamıyorum.
C) Haftanın bazı günleri beni arıyor.
D) Son dakikaların doya doya yaşıyor.
Cevap: A
Son düzenleyen Safi; 29 Temmuz 2016 18:16
Birbirimize tutundukça ;Bıçakların ucu kapanacak.. ~Smiley9TenderMsn Inlove
Misafir - avatarı
Misafir
Ziyaretçi
8 Aralık 2013       Mesaj #5
Misafir - avatarı
Ziyaretçi
Türkçede a, e ünlüleri ile biten fiillerin şimdiki zaman çekiminde, söyleyişte de yazımda da a ünlüsü ı, u; e ünlüsü i, ü olur: başlıyor (<başla-yor), oynuyor (<oyna-yor), doymuyor (<doyma-yor), izliyor (<izle-yor), diyor (<de-yor), gelmiyor (<gelme-yor), gözlüyor (<gözle-yor) vb.

Birden çok heceli ve a, e ünlüleri ile biten fiiller, ünlüyle başlayan ek aldıklarında bu fiillerdeki a, e ünlülerinde söyleyişte yaygın bir daralma (ı ve i’ye dönme) eğilimi görülür. Ancak söyleyişteki ı, i ünlüleri yazıya geçirilmez: başlayan, yaşayacak, atlayarak, saklayalı, atmayalım; gelmeyen, izlemeyecek, gitmeyerek, gizleyeli, besleyelim vb.

Buna karşılık tek heceli olan demek ve yemek fiillerinde, söyleyişteki i ünlüsü yazıya da geçirilir: diyen, diyerek, diyecek, diyelim, diye; yiyen, yi­yerek, yiyecek, yiyelim, yiye, yiyince, yiyip vb. Ancak deyince, deyip sözlerindeki e yazı­lışta korunur.
Son düzenleyen Safi; 29 Temmuz 2016 18:17
Misafir - avatarı
Misafir
Ziyaretçi
15 Aralık 2013       Mesaj #6
Misafir - avatarı
Ziyaretçi
Ünlü daralması, Türkçedeki ses olaylarından biri. "a, e" düz-geniş ünlüleriyle biten sözcükler "-yor" eki ile çekimlendiğinde sözcüğün son hecesinde bulunan geniş ünlüler "ı, i, u, ü" dar ünlülerine dönüşür:
sakla + yor > saklıyor
dile +yor > diliyor
kutla + yor > kutluyor
-yor ekinden önce gelen -me olumsuzluk ekindeki e ünlüsü her zaman daralır:
gelme + yor > gelmiyor
öpme + yor > öpmüyor
yazma + yor > yazmıyor
y kaynaştırma ünsüzünden önce gelen "a, e" düz-geniş ünlülerinde daralma meydana gelmez:
boyayacak
saklayacak
dileyen
kutlayalım
anlayabilir
Ancak "demek" ve "yemek" eylemlerinin gelecek zaman kipi daralmış şekilde yerleşmiştir:
de + y + ecek > diyecek
ye + y + ecek > yiyecek
Hızlı Cevap
Mesaj:

Benzer Konular

1 Şubat 2012 / Misafir Cevaplanmış
29 Temmuz 2016 / Misafir Cevaplanmış
31 Aralık 2012 / ThinkerBeLL Edebiyat
21 Şubat 2015 / Misafir Cevaplanmış