-Z- Harfi İle Başlayan Kelimeler - Sayfa 27

ZENG a. (fars. zeng). Esk.
1. Zenci.
2. Demir vb. pası.
3. Zil.

ZENGİLER, Mezopotamya ve Suriye'de hüküm süren atabey hanedanı (1127 -1222). Hanedanın kurucusu imadettın Zengi, 1094'e kadar Büyük Selçuklular’ ın Halep valiliğini yapan Aksungur'un oğluydu. Selçuklu sultanı Mahmut II tarafından Musul valisi ve sultanının iki oğluna atabey atandı (1127). Musul’daki üssünden hareketle Suriye ve Diyarbakır'ın türk ve arap egemenlerine karşı bir fetih siyaseti izleyen Zengi, Suriye’yi Halep dahil, Humus’a kadar zapt etti. Şam'daki Böri- ler'e egemenliğini kabul ettirdikten sonra, Haçlılar'ın elindeki Urfa’yı aldı (1144). Selçuklu sultanlarına zaman zaman meydan okuyan Zengi’nin 1146’da öldürülmesinden sonra toprakları oğulları arasında bölündü. Oğullarından Seyfettin Gazi, Musul merkez olmak üzere Mezopotamya’ nın; Nurettin Mahmut, Halep merkez olmak üzere Suriye'nin yönetimini ele aldılar. Nurettin, Haçlılar’a karşı başarılı savaşlar verdi, Büriler'in elindeki Şam’ı topraklarına kattı. Nurettin'in ölümünden (1174) sonra Zengiler, Mısır'da yeni bir güç olarak ortaya çıkan ve Suriye’de genişleyen Eyyubiler’le karşı karşıya geldiler. 1181 'de Halep kolu, Musul koluna katıldı, izzettin Mesut I, Musul'u iki kez kuşatan (1182 -1185), Selahattin Eyyubi'nin egemenliğini kabul etti ve Şehrizor ile Zap arasındaki topraklarını ona bıraktı. Zengiler’in sonuncusu Nasırettin Mahmut'un ölümü (1221) üzerine saltanat naibi Bedrettin Lü- lü’nün Musul atabeyi tanınmasıyla Zengiler hanedanı sona erdi. Hanedanın 1170' ten beri Sincar'da hüküm süren başka bir kolu da 1220’de melik Eşref tarafından ortadan kaldırıldı.

ZENGÛLE a. (fars. zengule) Esk.
1. Çıngırak.
2. Tefin zili.

ZENGULE ya da ZİRGÜLE a. Müz.

1. Türk müziğinin 11. basit makamı. (Eskiden zengule denilirken sonraları zirgüle olarak adlandırıldı. Hicaz ailesi denilen dört basit makamdan biridir. Karar perdesi dügâh [/a]; güçlüsü hüseyni [mi] perdesidir. Donanımına si bakiye bemolü [s/$], do bakiye diyezi [do #], fa koma diyezi [fa t ] ve sol bakiye diyezi [sol #] konulur Tek başına az kullanılmış olan zirgüle makamı, hicaz makamı içinde de kullanılmıştır.)

2. Zengule perdesi

ZEOLİTLEŞME a. Petrogr. Bir kayaç içindeki zeolitlerin kristalleşmesine yol açan hidrotermal olay.

ZEOTROP sıf. (fr. zöotrope). Fiz. Eşkay- nama olayı göstermeyen, yani sabit bir basınçta kaynatıldıklarında bileşimleri ile kaynama sıcaklıkları sürekli olarak değişen karışımlar için kullanılır.

ZEPHİYE a. (ar. zebh ve -iyye'den zebhiyye). Esk. Kasaplardan kestikleri hayvanlar için alınan vergi.

ZEPHYROS, Antikçağ da, tanrılaştırılmış batı rüzgârı.