Patlayıcı Nedir?

PATLAYICI sıf. Patlama özelliği olan şey için kullanılır.

—Fişekç. gök gürültüsünü anımsatan büyük bir gürültü ve parlak bir ışıkla pat- layabilen maddeye denir. || Patlayıcı Bert- hollet gümüşü, Berthollet’nin, yeniçökel- tilmiş gümüş oksit üzerine amonyak etki ettirerek elde ettiği Ag3N nltrür ve AgNFU karışımı. || Patlayıcı Bnjgnatelll gümüşü, gümüş fulmlnat. |l Patlayıcı madde hafif bir şok ya da alevin, çok gürültülü ve parlak ışıklı bir biçimde patlattığı başlatıcı. (Bu patlayıcılar, gram düzeyinde kütleler halinde, ilkel patlayıcılar ya da kapsül patlayıcıları olarak kullanılır.) || Patlayıcı altınlar, bir altın tuzu çözeltisi ye da altın hidroksit üzerine amonyak etki ettirerek elde edilen patlayıcı bileşikler. (Patlayıcı altın, altın fulmlnatlar XIV. yy.'da yalancı-Basile olarak adlandırılıyordu.)

—Flzs. kim. Patlayıcı karışım, belli oranlarda İki gazın oluşturduğu bozunarak patlayabllen karışım.

—Kim. Patlayıcı kök ya da grup bir bileşiğin molekülünde bulunmasından dolayı, bu bileşiğe patlayıcı bir nitelik kazandıran atomsal kök ya da atom grubu. (NOj, C«ıC, N—Cl grupları patlayıcı köklerdir)

—Mad. Patlayıcı atmosfer, havayla karıştığında patlama tehlikesi doğuran gazlar içeren ocak atmosferi. (Örneğin % 5 İle 15 oranında grizu içeren atmosfer, patlayıcı atmosferdir.) || Patlayıcı gaz ölçme ocak atmosferinde havayla karıştığında patlama tehlikesi gösteren tüm gazları saptama. (Ocaktaki bir yangın sonucu açığa çıkan grizu, hidrojen ve karbonmonoksit gazları bu tür gazlardandır.) |l Patlayıcı gaz ölçme aleti, ocak atmosferindeki, patlamaya elverişli gazların tenörünü ölçmek İçin kullanılan portatif alet.

♦ a.
1. Çok kısa süre İçinde, çok yüksek sıcaklıkta gaz açığa çıkaran kimyasal bir tepkimeye yatkın madde ya da böyle maddelerden oluşan karışım. (Bk. ansikl böl.)
2. Nükleer patlayıcı, patlama gücü, parçalanabilen ya da kaynaşabilen maddelerin ısı verici nükleer tepkimeleriyle sağlanan karmaşık düzenek.

—Mad. oc. Patlayıcı doldurma makinesi, lağım deliklerine patlayıcı madde doldurmaya yarayan ve bir tekne; basınçlı havayla besleme ve enjeksiyon borularından oluşan düzenek.

—F%tr san. Patlayıcı botu, denizde sismik yöntemle petrol araştırma sırasında patlayıcıları patlatmada kullanılan, özel olarak donatılmış bot.

—ANSIKL. Patlayıcılar ya da patlayıcı maddeler, kullanım amaçlan bakımından, patlamalanndan yararlı etkiler elde edilen istemli patlayıcılar ile, patlayıcı özelliklerine karşın çeşitli sanayilerde kullanılan rastlantısal patlayıcılar olmak üzere ikiye ayrılır. İstemli patlayıcılar, uygulama alanlarına göre iki grupta toplanır; bunlar tutuşarak tepkimeye giren ve ateşli bir silahın mermisinin fırlatılmasını sağlayan ya da özitimli bir silahı sürekli çalışır vaziyette tutan itici barutlar ya da balistik barutlar ya da kısaca barutlar ile tahrip edici etkiler meydana getiren patlayıcı barutlar ya da kısaca patlayıcılardır. Patlayıcı barutlar kendi aralarında birincil ve ikincil patlayıcılar olarak ikiye ayrılır; birindi patlayıcılar, ateşlendiğinde anında patlama konumuna geçer, ikindi patlayıcılar ise birincil patlayıcıların etkisiyle patlar Bu bakımdan patlayıcı sözcüğünün çok geniş bir anlamı vardır; en geniş anlamda, patlayıcı maddelerle eşanlamlı olarak kullanılır. Dar anlamdaysa barutun karşıtı olarak tahrip edici patlayıcıları kapsar. "Barut" İle "patlayıcı" arasındaki fark, ancak uygulama açısından açıklanabilir; çünkü barut özel bir başlatıcıyla patlatırken, buna karşın patlayıcı özel bir başla- tıcıyla tutuşturulur. Patlayıcı bir madde özgül gaz hacmi, potansiyeli, patlama sıcaklığı ve kuramsal gücüyle tanımlanır. Bu büyüklükler, pek çok patlayıcı için bir maddeden çok, bir patlama tepkimesini niteler; çünkü belli bir patlayıcı, farklı kimyasal denklemlere göre bozunabllir.
Uygulamada patlayıcı maddeler askeri ve sivil patlayıcılar (maden ocağı patlayıcıları, tarımda kullanılan patlayıcılar, vb.) olmak üzere iki gruba ayrılır; ancak aynı madde kimi zaman hem askeri, hem de sivil amaçla kullanılabilir.
Bir patlayıcı madde nitrogliserin gibi tanımlanmış bir bileşik ya da kara barut gibi bir karışım olabilir.
Patlayıcılar kimyasal olarak şu gruplara ayrılır:
1. azotürter ve fulmlnatlar;
2. nitrdu patlayıcılar, yani nitrik asit esterleri ya da tam deyimiyle nltrolu türevler;
3. nitratlı patlayıcılar (ana bileşeni amonyum nitrat);
4. kloratlı (ana bini sodyum klorat) ve perkloratlı (ana »eni amonyum perklorat) patlayıcılar;
5. dinamitler (ana bileşeni nitrogliserin);
6. kara banıtlar ve benzer karışımlar.
En önemli başlatma patlayıcıları, cıva fulmlnat İle kurşun azotürdür. Kloratlı patlayıcılar ve kara barutlar, havai fişeklerin bileşimine katılmak amacıyla az miktarda üretilir. Dinamit tüketiminin giderek azalmasına karşın, nltrat-fuei üretimi hızla artmaktadır. Yaklaşık 1970 yılından bu yana yeni tip patlayıcılar üretilmektedir; bunlar, genellikle sızdırmaz plastik torbalar içinde saklanan patlayıcı bulamaçlar ile metalleri biçimlendirmede kullanılan plaka patlayıcılar'dır. Küçük mekanizmaların parçalarını harekete geçirmek ya da büyük ısıl motorları çalıştırmak için çeşitli türde, barutlu yakıt fişekleri kullanılır.
Türkiye'de patlayıcı maddelerin üretimi devlet tekelindedir. Maden ocaklarının açılması ve işletilmesi, yol yapımı, avcılık vb. gibi işlerde kullanılan patlayıcılar, ilgili kamu kurumlarından özel İzinle sağlanır.

—Huk. Patlayıcı maddelerin üretimi, devletin denetimi altında yapılır. Ancak, barut ve patlayıcı maddelere ilişkin 9 mayıs 1955 tarih ve 6551 sayılı yasa'yla bu tür maddelerin üretimi, ithali ve satışı serbest bırakılarak devlet tekelinden çıkarılmıştır. Bununla birlikte, devletin bu tür maddeler üzerindeki denetimi sürmektedir Ateşli silahlara ilişkin 10 temmuz 1953 tarih ve 6136 sayılı yasa'yla silah ve mühimmat yapan özel sektör kuruluşlarının denetlenmesine ilişkin 3 kânunusani (ocak) 1940 tarih ve 3763 sayılı yasa, devletin denetim yetkisine ilişkin kuralları içerir.

—Mad. oc. Maden ocaklannda kullanılan patlayıcılar, özellikle yeraltı madenciliğindeki kullanım koşullarının zorluğu nedeniyle, bu patlayıcılar ancak özgül bir ateşleme tekniğiyle patlatılmalı, çok zehirli gazlar açığa çıkarmamalı, patlayıcı bir atmosferi tutuşturmamalı, özelliklerini kaybetmeden kolayca taşınıp saklanabilmen ve ucuza mal edilebilmelidirler. Bu sınırlamalar, yeraltı madenciliğinde her çeşit patlayıcının kullanılamayacağını gösterir. Maden ocaklarında en sık kullanılan patlayıcılar şunlardır: kartuşlu (Favier patlayıcıları) ya da kılıfsız (nitrat-fuel) olarak kullanılan nitratlı patlayıcılar, daima kartuşlu olarak kullanılan zayıf (Minex) ya da güçlü (gom) dinamitler; patlayıcı bulamaçlar (kılıfsız ya da torbalarda).
Kılıfsız patlayıcı kullanımı yeraltı işletmelerinin (nitrat-fuel) yanı sıra açık işletmelerde de (nitrat-fuel ve patlayıcı bulamaçlar) yaygınlaşmaktadır. Daha pahalı olan kartuşlu patlayıcılar ancak şu özel durumlarda kullanılır: dinamitler (lağım deliklerinde), grizu-dinamitler (kömür ocaklarında), sıvı oksijenli patlayıcılar (gelişmiş bir havalandırma doçıanımı bulunan ocaklarda).
Genel özelliklerinin yanı sıra, kayaç kazısında kullanılabilmeleri için patlayıcılarda şu özelliklerin de bulunması gerekir: patlayıcının kuvvetini belirten pratik kullanım katsayısı, parçalama (patlayıcının kayacı parçalama yatkınlığı), patlama hızı (kartuş boyunca), duyarlılık (darbeye, kapsüle, patlama dalgasına, basınca, suya karşı), patlama hızını ve parçalama kuvvetini belirleyen kartuşlama yoğunluğu.
Patlama sonucu açığa çıkan gazların zehirli olanları (karbonmonoksit, azot oksit dumanları) havalandırma yoluyla dışarı atılmalıdır.
Ateşleme, her lağım deliğinde bir tane bulunan ve tümü bir manyetoyla ateşlenen elektrikli fünyelerle, bütün patlayıcı şarjlarını birbirine bağlayan ve tek bir fün- yeyle çalışan patlayıcı fitillerle ya da son zamanlarda uygulanmaya başlanan elektriksel olmayan sistemlerle (mekanik sistemler, saniyeli fitiller) sağlanır.

• Patlayıcılarla yapılan kazı. Patlayıcı şarjlarını yerleştirmek için gerekli delikler açıldığı takdirde bütün kayaçlar, özellikle de sert kayaçlar patlayıcılarla kazılabilir. Genellikle lağım delikleri içine yerleştirilen patlayıcılar, yalnız çok özel ve sınırlı durumlarda (büyük blokları parçalama) doğrudan kayaç üzerine yerleştirilerek ateşlenir.
Patlayıcının tahrip etkileri, kayaç içinde yayılmaya elverişli bir basınç dalgası (şok dalgası) oluşturan patlama tepkimesinin çok ani olmasından ileri gelir. Patlayıcının içinde genliği çok yüksek olan basınç dalgası, kayaç içinde zayıflayarak ve biçim değiştererek yayılır ve daha düşük genlikte bir çekme dalgası oluşturur. Bu dalgalann genliği kayacın direncinden büyük olduğu sürece, patlama noktasının yakınlarında çatlaklar, hatta tam bir ufalanma meydana gelir. Bu noktadan belli bir uzaklıkta, basınç dalgası, basınca direnen kayacı taramayacak bir duruma gelir. Ancak, serbest bir yüzeyle karşılaşırsa orada yansıyarak çekme dalgasına dönüşür ve böy- lece, çekmeye yeterince direnemeyen kayacı parçalar. Serbest yüzey, patlama noktasının çok uzağında değilse, iki kopma bölgesi dolaysız dalga ve yansıyan dalga- birleşebilir ve bu durumda, patlama bir krater oluşturur.
Bu krater, dalga geçişiyle oluşan ve birbirinden çok uzakta olmayan iki kopma bölgesinin tamamen birleşmediği durumlarda da oluşur. Gerçekten da patlama sırasında açığa çıkan gazlar, basınç dalgasıyla oluşan çatlaklara sızarak; krater oluşumuna kadar bu çatlakları açar ve uzatırlar.
Böylece, kaya kütlesini kazmak için, patlayıcı şarjını serbest yüzeye göre en iyi konumda yerleştirmek gerektiği ortaya çıkar. Patlayıcı şarj, boylamasına ise (lağım deliklerinde en sık rastlanan durum), en iyi düzenleme biçimi serbest yüzeye koşut ve şarj çapı ile istenen parçalanma oranına bağlı bir uzaklıkta olur.
Açık işletmelerde serbest yüzeye koşut delikler açmak olanaklıdır. Bu durumda, belirlenecek tek parametre, belirli bir patlayıcı şarjı için delikler arası uzaklık ya da tam tersine belirli bir delik düzenine göre kullanılacak patlayıcı şarjıdır. Bu durumda dip ve kazı şarjlarının miktarlarına göre kazılacak kayacın her tonu için 100-200 g patlayıcı kullanılır.
Yeraltı işletmelerinde en sık görülen durum ardışık atımlarla galeriler açılmasıdır; bu durumda, delikler kullanılabilir tek serbest yüzey olan arına koşut olarak delinemez. Bunun için, orta çekme yöntemiyle ateşleme gibi özel tekniklere başvurulur. Kuyu açmada ve daha genel olarak çıkmaz bir galeri dibinde yapılan çalışmalarda da bu tekniklerden yararlanılır. Orta çekmelerin işlevi galerinin ilerleme doğrultusunda bir serbest yüzey meydana getirmektir. Çeşitli orta çekme tipleri vardır.
Koni ya da piramit biçimindeki orta çekme galeri arınındaki kayacın tamamen homojen olduğu ve çatlaklı bir yapı göstermediği durumlarda uygulanır. Bu orta çekme tipinde 4-8 delik, kayaç içinde bir yerde birleşecek biçimde, arına 60-70° eğimli olarak açılır. Bu delikler ateşlendiğinde galeri arınında oldukça derin bir krater meydana gelir. Orta çekme yönteminde patlayıcı maddenin daha iyi bir etki yapmasını sağlamak için, çok sert kayaçlarda orta çekme deliklerinin bulunduğu alanın ortasında, orta çekme uzunluğunun 2/3'ü kadar kısa bir delik daha açılır, ancak bunun içine patlayıcı madde yer- leştirilmeyerek boş bırakılır.
Koşut orta çekme çok sert ve çatlaklı olmayan, homojen kayaçlarda kullanılır. Bu orta çekme, birbirine koşut olarak delinmiş, arına dik delikler (genellikle 9 delik) içerir. Bu deliklerden kimilerine hiç patlayıcı madde doldurulmaz, kimileri de yarım doldurularak ateşlenir. Bu yöntemde delikler birbirine çok yakındır ve aralarındaki uzaklık genellikle 10 cm'dir. Koşut orta çekme bir atımda 5 m’ye kadar ilerleme sağlar.
Silindir biçimli ya da büyük delikli orta çekme'de dolu deliklere serbest yüzey görevi yapan 220 mm çapında bir ya da üç adet büyük sondaj deliği açılır; ancak, galerinin ortasında açılan bu deliklerin içine patlayıcı madde yerleştirilmez. Öbür deliklerin yeri bu geniş kesitli delik çevresinde, delik çapı tadar bir uzaklıktan başlayarak eşmerkezli olarak ya da sarmal biçiminde düzenlenir. Diğer orta çekme tiplerine göre bu orta çekmede bir atımda ilerlenen mesafe daha çok, delik sayısı daha az ve patlayıcı madde tüketimi daha düşüktür. Büyük çaplı sondaj deliğinin uzunluğu, haftalık ilerleme miktarı kadar ya da öbür deliklerin boyu kadar seçilebilir.
Coromant orta çekmesi'nde de merkezde 57 mm çapında iki delik açılıp içi boş bırakılır Daha sonra bu deliklerin çevresine, küçük çaplı 6 delik delinir ve içleri patlayıcı maddeyle doldurulur. Bu orta çekme tipi bu özellikleriyle silindir biçimli orta çekmeye benzer. Coromant orta çekmesi küçük galeri kesitlerinde, bir ateşlemede 4 m’ye kadar ilerlemeye olanak verir ve özellikle geniş çaplı deliklerin açılamadığı eğimli galerilerin sürülmesinde kutlanılır.
Kimi durumlarda orta çekme yerine kazılacak atımın tüm yüzeyi boyunca özel bir potkopaç makinesiyle açılan 10-20 cm genişliğinde yatay bir oluktan yararlanılır
Galeri açmada, patlayıcı madde kullanımından maksimum faydanın ve istenen kazı kesitinin sağlanması için, lağım deliklerinin arında ve belli bir düzende delinmesi gerekir. Galeri kazı kesitinin ortasında açılan ve ilk önce patlatılan deliklere orta ya da orta çekme delikleri denir.
Bu delikler, çevresindeki delikler için 2. serbest yüzeyi oluşturur. Tarama delikleri orta çekme deliklerinin açtığı çukuru genişleten atımlardır. Orta çekme deliklerinin hemen çevresinde bulunanlara 1. tarama delikleri, bunları izleyerek patlatılan deliklere 2. tarama delikleri denir Arının en dışımda açılan lağım delikleri normal büyüklükteki bir galeri için 3. tarama deliklerini oluşturur. Bu delitaer istenen galeri kesitine göre düzenlenir.
Patlayıcı tüketimi kayaçların sağlamlığına ve galeri kesitlerine (orta çekme için çok daha büyük miktarda patlayıcı şarjı gerekir) bağlıdır. Genellikle bir metre küp kayaç için 0,5-1,5 kg ya da ton başına 200 -600 g patlayıcı kullanmak gerekir.
Özellikle belirgin bir biçim aranan kimi durumlarda (örneğin sabit kalınlıkta beton tahkimat yerleştirmek ya da bir açık işletmenin basamaklarını gerçekleştirmek için) tarama delikleri yumuşak patlatmaya (“smooth blasting”) olanak verecek biçimde yaklaştırılır. Aynı sonuç bir önçatlatma (“presplitting") işlemiyle de elde edilebilir; bu durumda, çatlatma delikleri, kazı delikleri ateşlenmeden önce bir kerede ateşlenerek galeri çevresini ya da taşocağı basamak yüzeyini belirleyen sürekli bir kırık oluşumu sağlanır.