-Z- Harfi İle Başlayan Kelimeler - Sayfa 40

ZİFT a. (ar. zift).
1. Karb. kim. Petrol, taşkömürü ve odun katranının ya da diğer organik maddelerin damıtılması sonunda geride kalan artık. (Bk. ansikl. böl.)
2. Zift gibi, çok acı. || Zift yesin, ziftin pekini yesin, verilen bir yemeği beğenmeyip yemeyenlere. "ne yerse yesin” anlamında öfkeyle söylenen söz.

—ANSİKL. Karb. kim. Zift, kıvamlı ya da katı, kolayca eriyen ve topaklaştırıcı özelliği olan siyah ya da kahverengi bir maddedir Normal taşkömürü katranından ayrımlama yoluyla elde edildiğinde yoğunluğu 15 °C'ta 1,25-1,35 arasında değişir. Bileşiminde özellikle antrasen, karbon ve bitüm bulunur; ince taşkömürü tozlarının topaklaştırılmasında, boya, vernik ve elektrot yapımında kullanılır; ayrıca sızdırmaz- lık sağlayan kaplama malzemelerinin bileşimine katılır. Ziftler, elde edildiği maddenin adı başa getirilerek söylenir: petrol zifti, taşkömürü zifti, pamuk yağı zifti vb.

ZİGETVAR ya da SİGETVAR, macarca Szigetvâr, G.-B. Macaristan'da kent. Hırvatistan sınırına 15 km uzaklıkta, Drava ırmağına karışan Fekete suyunun kollarından biri üzerinde

—Tar. Kanuni'nin ölümüyle sonuçlanan Zigetvar* seferi sırasında (1566) Türkler' ce fethedildi, ikinci Viyana* kuşatması bozgunundan (1683) sonra tüm Macaristan'la birlikte osmanlı yönetiminden çıkarak Avusturyalılar'ın egemenliği altına girdi (1689).

—Mim. Surlarının ve burçlarının bir bölümü Osmanlı döneminden olan Zigetvar kalesi, günümüzde de kentin ilgi çeken anıtlarındandır. Kalenin 1566'da fethinden hemen sonra yaptırılan Kale (Sultansüley- man) camisi 1963'te onarılmıştır. Kanuni Sultan Süleyman'ın otağını kurduğu ve kısa bir süre sonra öldüğü Turbek'te, oğlu ve ardılı Selim II, babasının anısına bir türbe, cami, tekke ve kışla yaptırmıştır (Kanuni'nin içorganları altın bir mahfazaya konup otağın içinde açılan bir çukura gömülmüştü). Türbenin yerine daha sonra barok üslupta bir kilise inşa edilmiştir. Ali- paşa camisi de (1577/1578), 1712'de kiliseye dönüştürülmüştür Zigetvar ya da Szlgetvar seferi, Kanuni Sultan Süleyman'ın son gazası (1 mayıs -1 eylül 1566). Birikmiş yıllık vergileri ve AvusturyalIlarda işgal edilen kentleri (Tokaj ve Serene) geri istemek için Vi- yana'ya gönderilen türk elçisi Hidayet Ça- vuş'un, orada. Maximilian II tarafından hapse atılması üzerine artık savaşın kaçınılmaz olduğuna karar veren sadrazam Sokullu Mehmet Paşa, 72 yaşındaki hasta padişahı 13. gazası olan Zigetvar sefe- ri’ne çıkmaya zorladı. Böylece aslında So- kullu'nun yönetiminde İstanbul’dan yola çıkan (1 mayıs) Kanuni’nin başında bulunduğu 100 bin kişilik türk ordusu, Zemlin (Semlin) konağında, önceden haber salınan Erdel (Transilvanya) banı Jânos Zsig- mond ile Kırım hanı Devlet Giray kuvvetlerinin de katılmasıyla (29 haziran) sayısını 150 bine yükselttikten sonra Essek köprüsünden geçerek (19 temmuz) Zigetvar'a ulaştı ve iç içe iki sağlam kalenin koruduğu kenti kuşattı (5 ağustos). Üç parçadan oluşan kentin önce "Eski Zigetvar” denen bölümü (13 ağustos), sonra da "Yeni Zigetvar" (19 ağustos) ele geçirildi. Zigetvar dış kalesine yeniçerilerin önderliğinde yapılan birinci (26 ağustos), ikinci (29 ağustos) ve üçüncü (2 eylül) genel saldırılar başarısızlıkla sonuçlandı. Yeniçerilerin lağım patlatarak surlarda gedik açmaları sonucu dış kale fethedilince (5 eylül), Kanuni’nin teslim önerisini reddeden ve 5 bin askerini yitirmiş olan kale komutanı kont NicolasZriny, geriye kalan 15 bin kişilik kuvvetiyle iç kaleye çekildi, iç kale türk ordusunca odun yığınlarıyla çevrilerek ateşe verildiği sırada (6 eylül gecesi) hasta döşeğinde yatmakta olan Kanuni öldü. Padişahın ölümünü bir karışıklık olasılığına karşı askerlerden gizleyen Sokullu, Kütahya sancakbeyi şehzade Selim'i (Selim II) tahta çağırmak için Haşan Çavuş'u bir mektupla hemen yola çıkardı. Bu arada, odun yangınıyla kuşatılan ve yanmakla teslim olmak ikilemi arasında kalan kont Zriny, askerlerinin başına geçerek şiddetli bir huruç (çıkış) hareketi yaptıysa da kendisi vurulup öldü, askerlerinin ölmeyenleri teslim oldular. Ancak, iç kaleye giren türk ordusunun öncü kuvvetleri (yaklaşık 5 bin kişi), oradaki barut deposunun patlaması sonucu yaşamlarını yitirdiler (7 eylül). Sonunda 5 ağustostan 7 eylüle kadar süren 34 günlük bir kuşatmadan ve Kanuni’nin ölümünden sonra fethedilen Ziget- var’ın sancakbeyliğine Peçuy (Pecs) muhafızı İskender Bey'i atayan Sokullu, padişahın öldüğünü bilmeyen ordunun başında Belgrad'a döndü. (-* Kayn.)

ZİGGURAT a (asur dilinde zigguratu). Arkeol. Tepeye doğru gidildikçe daralan üst üste birçok platformdan (bunların tepedeki en küçüğünde bir tapınma odası yer alır) oluşan mezopotamya kökenli dinsel yapı.

—ANSİKL. En eski zigguratlar III. Ur hanedanı döneminde (İ.Ö. 2111-2003) görülür. Bu dönemde Aşağı Mezopotamya’daki birçok kentte zigguratlar inşa edilmiştir. Daha sonra Mari, Babil'in yanı sıra Asur, Dur Sarrukin gibi Akkad kentleri de bu tür yapılarla donatılmıştır. Elam’da Sus'ta büyük bir olasılıkla bir ziggurat vardı; Çogazanbil'de ise (Sus’un G.-D.'sunda) birinci katında tapınma mekânları ve odalar bulunan bir ziggurat kalıntısı (İ.Û. XIII. yy.) ortaya çıkarılmıştır. Sitenin en önemli tanrısının tapınağıyla ilişkili olan ziggura- tın dinsel törenlerdeki işlevi iyi bilinmemektedir Ancak bu yapının hem ilk dağın simgesi hem de gökle yerin kavuştuğu ve tanrıların etkinliklerinin geçtiği yer olduğu düşünülmektedir. Akaçlama sistemleri ve pişmiş tuğla kaplamalarıyla yetersiz bir biçimde korunan ve Yenibabil hanedanı döneminden (626-539) sonra hiç onarım görmemiş olan bu çiğ tuğla kütleler, günümüzde genelde şekilsiz birer yığın halindedir; en iyi korunmuş zigguratlar Çogazanbil, Ur, Barsippa ve Dur -Kurigalzu'dadır. Ancak yalnızca görkemli kütleleri bile bu yapılara efsanevi bir nitelik kazandırmaya yeter: Babil kulesi efsanesi kaynağını Babil zigguratından alır. Kimi modern araştırmacılar, Babil kulesinin, sitede yaşayan bir yazıcının hayal ettiği ideal yapının boyutlarında olduğunu (taban kenarı 90 m, yüksekliği 90 m) savunmuşlardır.

ZİGNEMALES a Tatlısularda yaşayan, spor oluşturmayan, fakat karşıt cinsiyetli teksıra hücrelerden oluşan, ipliklerin hücre köprüleri kurarak birleşmesiyle (merdi- vensi birleşme) eşeyli çoğalan suyosun- ları takımı. (Bu çoğaltma tipinde erkek hücre, karşısında bulunan dişi hücreye, bir yumurta oluşturmak üzere içeriğini boşaltır [spirogyra, zygnema cinsleri); kimi zaman yumurta tam bir izogamiyle köprünün ortasında oluşur [mougeotia cinsi). Türler plastlarının ya da kromatoforlarının biçimiyle de ayırt edilirler. Kavuşursuyo- sunları sınıfı.)

ZİGODAKTİL sıf. (fr. zygodactyle). Zo- ol. Ağaçkakan, gugukkuşu ve papağan da olduğu gibi dış yandaki bir parmağı arkaya dönük olan kuşlar için kullanılır. (Böylece iki parmağı öne, iki parmağı arkaya dönük olan bu kuşlara eskiden “tırmanıcılar" denirdi.)

ZİGOMORFLUK a. Bot. Düşey bir düzleme göre ikiyanlı bakışım gösteren çiçeklerin bakışım tipi. (Bu tip çiçeklere yanlış olarak "düzensiz" de denir.) Bununla birlikte "düzensiz" denizkestanelerinde olduğu gibi zigomorf çiçeklerde atalarının üçlü ya da beş halkalı ışınsal bakışım izlerine de rastlanır: zigomorfluğu çok ileri bir evrimin belirtilerinden biri saydıracak derecede her çevremde, her çanakta vb. çok sayıda parça bulunması.

ZİHAF a. (ar zihaf). Ed. Aruz vezninde sözcüklerin kalıba uydurulması için uzun hecelerin kısa okunması. (Karşt. İMALE.)

—ANSİKL. Ed. Zihaf, bir aruz kusurudur. Ancak söyleyişe uygun düşen, dinleyeni yadırgatmayan örnekleri hoş görülür. Örn. "Nedir bu tali ile derdi Nef'i-i zârın / Ne şuhu görse mülayim dedikçe âfet olur" (Bu inleyen Nef'i'nin kaderden çektiği nasıl bir derttir? Hangi güzeli sevip yumuşak başlı dese bela oluyor.) [Nef'i], Burada bir kapalı ve bir uzun heceden oluşan Nef’i ( ) sözcüğü, vezin gereği bir kapalı ve bir kısa hece biçiminde (—) okunmakta, ancak bu söyleyiş çirkin görünmemektedir.

ZİHAM a. (ar zihâm). Esk.
1. Kalabalık: "Göksü bir na-hoş heva şimdi Çubuklu pek zihâm" (Nedim, XVIII. yy.).
2. Darlık, sıkıntı.